Pantabangan

Kumpara sa ‘bitukang manok’ ng Baguio City, mas mababait ang liku-likong daan na tumutunton sa Pantabangan Dam. Hindi maiiwasang ikumpara ang dalawa dahil magkatulad na nakakaengganyo sa mga mata ang kapal ng luntiang makikita kahit saan ka bumaling. Habang may pumapayong sa kalsada na nagtataasang puno sa gilid ng bundok, mayroon namang takot sa nakangangang bangin sa magkabila.

Maaraw pero malamig ang hangin, tanda ng tumataas na altityud ng lugar. Parang sa pelikula, halinhinang sumusilip ang sinag ng araw sa mga pagitan ng malalapad na dahon ng mga puno sa magkabilang gilid ng daan at nag-aabot sa itaas at nagiging lilim.

Mula sa terminal ng provincial bus (Five Star, Baliwag o ES) sa Cubao, higit sa apat na oras ang biyahe na dadaan sa North Luzon Expressway (NLEX) papunta sa Cabanatuan City na sentro ng Nueva Ecija. Mas mabilis naman ito kung sa kabubukas na Subic-Clark Tarlac Expressway (SCTEX) dadaan ang nasakyang bus dahil maiiwasan ang mabigat na traffic sa national high-way ng mga bayan ng Bulacan. Pagbaba sa provincial terminal ng Cabanatuan City, maaari nang sumakay ng dyip papuntang bayan ng Rizal para marating ang Pantabangan Dam. Kulang dalawang oras naman ang paglalakbay sa rutang Rizal-Llanera-Pantabangan. Mababawasan naman ng kulang-kulang dalawang oras ang kabuuang tagal ng byahe kung may sarili kang sasakyan mula at pwede pang mag-stop over sa mga lugar sa Bulacan at Pampanga na madadaanan.

Nakakangawit ang pag-upo sa coaster bus sa biyahe namin nang magpunta sa Pantabangan kaya ang payo ko, magbaon ng isang sakong kwento, i-Pod o gitara para sa kantahan o isang nobela para patayin ang pagkabagot. Pero kung likas kang nature lover ka at natutuwa na nang sobra sa pag-sa-sight-seeing, tiyak maiiyak ka sa ligaya sa lakad na ito. Hindi mahirap ang signal sa cellular phone kaya pwede din na magtext o makipagtawagan, pamatay bagot din, sa kahit saang parte ng byahe.

Baliktanaw

Binubuo ng 14 na baranggay ang bayan ng Pantabangan, isang 4^th class municipality na mayroon lamang kulang 24,000 mamamayan. Halos border na ang baya na ito ng Nueva Ecija mula sa mga katabing lalawigan na Nueva Vizcaya sa bandang itaas at ng Aurora sa kanan. May 17 bundok, bahagi ng bulubundukin ng Sierra Madre, ang nakapalibot dito kaya hindi nakapagtatakang malamig ang lugar.

Pinagmamalaki ng pamahalaan ang pagkakatayo ng Pantabangan Dam sa lugar. Noong 1974 ay natapos ang dam na inaasahang magdadagdag na suplay ng tubig sa buong Luzon. Natapos ito sa panahon ng Pangulong Marcos sa pamamagitan ng National Irrigation Administration. Plano sa dam na maging daan din sa pagkontrol sa pagbaha sa rehiyon at maging malaking tulong sa pagbibigay patubig sa malawak na palayan at tanimang agrikultural sa buong Gitnang Luzon.

Parang Amorsolo paintings ang babaybayin mong lugar sa pag-akyat sa mismong dam. Mga kalabaw na naliligo sa sapa, mga palayan at mga babaeng naglalakad sa gilid ng kalsada at may sunong-sunong na mga bayong at basket sa kanilang ulo. Yaon lang, laktaw-laktaw ang sementadong kalsada at marami pa rin ang bako-bakong daan. Maalikabok at matagtag ang daan dahil sa bato; mga bagay kung kailan masasabi mong probinsya nga talaga ang napuntahan mo.

Kilala din ang Pantabangan sa mga isda na nahuhuli sa tubig-tabang. Paghinto namin na maliit na palengke, na binubuo lang ng dalawang sari-sari store, matutuwa ka sa malalaking isda na itinitinda. Sinlaki ng isang buong bandehado ang isang mukhang tilapia na pumapalag-palag pa; ttiyak mo na sariwa.

Bihira pa rin ang tindahan at may kamahalan ng kaunti ang mga karaniwang paninda tulad ng softdrinks at kukutin. Kwento ng isang tindera doon, sa Bongabon, isang bayan na may mas malaking populasyon kaysa Pantabangan sa ibaba ng Rizal, pa sila nakakapamili. Bihira din ang pampasaherong dyip at iba pang sasakyan na dumadaan. Marami pang naikwento ang mga tagaroon tungkol sa mga turistang taga-ibang bansa na dumadayo din sa kanilang lugar para sa bisitahin ang dam. Matatas ang tagalog nila bagamat bihasa din sila sa ilokano. Mainit tumanggap ang mga tao doon, sariwa at nakakapanibago para sa mga palaging abalang tao ng Maynila.

Tubig sa gitna ng bundok

Para makarating sa mismong dam, kung saan nandoon ang isang resort na pupuntahan namin, kailangan mong lumampas sa isang checkpoint. Nakabakod pala ang buong bisinidad at hindi malayang maglabas-masok ang sinoman. Pagpasok sa dam ay isang mahabang tulay ang dadaanan mo at mula doon ay malalagutan ka na ng hininga.

Sa kanan kasi nito ay tanaw mo ang lawa na nabuo dahil sa dam. Lokal na bersyon ng pamosong Loch Ness Lake sa Scotland. Parang postcard, parang painting ang asul na tubig na napapalibutan ng mga bundok na inaabot naman ng mga daliri ng ulap. Sa kaliwa ng tulay, tila may patak ng dugo ang berdeng-berdeng bundok dahil sa mga Caballero – mga puno na pulang-pula ang dahon kung namumukadkad. Hindi nakapagtatakang dayuhin ang dam. Malaking halaga ang 34 milyong US dollar na utang mula sa World Bank noong 1969 para ipinatayo at pagkagastusang pagandahin ito ng National Irrigation Authority (NIA).

May malaking layo naman ang ganda ng tanawin sa resort na aming dinatnan. Sa kasalukuyan, ang pamahalaang Pantabangan na lamang ang nagmimintena sa nag-iisang resort na tumatanggap sa mga turista. Inalisan na ito ng kontrol, kasama ng pagpondo, ng NIA. Katulad sa ibang lake resorts, pwede ang mag-jetski, mamingwit at mamangka sa lawa – hindi nga lang mura ang renta.

Ang ganda ng dam ay hindi naman maitatangging nakakalimutan din tuwing magpapakawala ito ng tubig kapag umaabot sa kritikal na lebel dulot ng malalakas at tuloy-tuloy na buhos-ulan. At sa laki ng pinapawalang tubig ng dam, halos lumulubog ang mga siyudad at bayan ng Nueva Ecija. Sa ganito ay walang labang nasisira ang malalawak na bukirin, taliwas sa inaasahang pagtulong, gaya na lamang ng nangyari noong 2009 sa panahon ng Bagyong Pepeng.

Paalam

Ayon sa ulat ni Susan Tamondong ng University of Oxford sa kaniyang pag-aaral na “Pantabangan: A social impact study of displaced community”, umabot sa pinakamababa ang pagiging produktibo ng mga palayan sa Pantabangan mula ng maitayo ang dam.

Walang maayos ang suplay ng tubig at pasumpong-sumpong ang kuryente sa mismong bayan ng Pantabangan, ayon sa kaniyang pag-aaral. Malawakan na din ang pag-alis ng tao sa lugar ayon sa kanya, kita sa layo-layong bahay na makikita habang nasa byahe sa kawalan ng trabaho sa lugar. Tanging ang mga matatandang populasyon na lamang daw ang natira doon habang ang karamihan ay nasa ibang bansa na para maghanapbuhay. Ang lahat ng ito, kapalit ng 13,000 libong tao at pitong kanayunan na napaalis sa lugar nang maitayo ito noong 1974.

Tahimik ang naging pagdalaw ko sa Pantabangan dam. At ngayon iniisip ko na tila hindi rin pala ganoon kapayapa ang lahat para sa isang magandang bayan.

Si Mama R

Si Mama R
(A profile feature on a multi-talented artist, Roselle Pineda)



“Hindi ako takot mag-experiment.”

Maaliwalas, mabagal at magaan niya itong sabi. Maiksi at kitang-kita ang batok at tainga sa bagong gupit niya, mas mahaba naman ng kaunti ang malapit sa tainga at nakahawi sa gilid ang maikli din niyang bangs. Walang manggas, ngunit hindi spaghetti strapped gaya ng karaniwan niyang suot na mga pang-itaas, ang bestida niyang itim at pula na hanggang itaas ng tuhod ang haba. Litaw ang kanyang dalawang tattoo, isa sa ibaba ng batok at isa sa itaas ng kanang paa.

Kilala si Roselle V. Pineda, o Mama R sa kanyang mga mag-aaral, bilang full-time na propesor ng Art Education at Art Theory and Criticism sa Departamento ng Art Studies sa Kolehiyo ng Arte at Literatura, Unibersidad ng Pilipinas - Diliman. Ngunit hindi ang pagiging guro ang tanging baraha ni Roselle, iba’t iba, marami at kakaibang mga katangian at personalidad pansining din ang mayroon siya – performance artist, photographer, writer, mixed media artist at painter, singer, musician, theater actress at dancer.

“Hindi ako kontento sa iisang disiplina.” Wala na ngang mas tototoo pa – hindi kakaunti ang nasubukan na niya sa larangan ng sining. At hindi basta-basta pampalipas oras lamang ang mga ito, sa katunayan pagkilala ang tinatanggap niya mula sa marami pinagkakaabalahan.

Photographer
Isang one-woman exhibit na ang nailunsad ni Roselle noong 2000 nang matanggap niya ang Nancy Cena Grant para sa kaniyang exhibit na “Instamatic”. Ito ay koleksyon ng kaniyang mga larawan – mga tao, tanawin at pangyayari – na kuha sa kaniyang paglalakbay sa loob at labas ng bansa.

“Film camera na point and shoot lang ang gamit ko. Mga kuha sa India, San Francisco at mga probinsya.” Kahit na walang pambili ng mamahaling camera at hindi naman maalam sa digital photography o graphic art, natutuwa siyang makatanggap ng pagkilala para sa proyektong iyon, ayon kay Roselle. Isa pa, nais niyang walang pagsasaayos ang kanyang mga larawan. Gaya ng panuntunan niya: kung ano ang nakikita mo, iyon na 'yon.

Patuloy pa rin sa pagkuha ng mga larawan si Roselle. Ngayon, gamit na niya ang hindi iniiwang digital point and shoot camera. Patuloy na nalalathala ang mga kuha niya sa mga web magazines at online na publikasyon. Kamakailan ay lumabas ang larawan niyang kuha noong bagyong Ondoy, pati na ang mga travel photos niya sa Siquijor. Palagi din siyang kasali sa tuwing may photo exhibit ang Concerned Artists of the Philippines, samahan ng mga progresibong artista.

Manunulat
Espesyal para kay Roselle ang pagkakalathala ng kaniyang “The Unbearable Heaviness of My Being” noong 2002. Creative non-fiction ito – malapit sa isang personal essay – na tumalakay sa kaniya bilang isang babae na may kabigatan ang timbang.

“Minsan, bigla na lang may lumalapit sa akin at nagsasabing “Are you Ms. Pineda? I read your book and I completely relate to your words and it personally empowered and helped me so much.” Grabe lang, na-touch ang lola mo,” sabay pahid kunwari sa hindi naman tumutulong mga luha.

Ilang mga tula, maikling kwento, dulang may iisang yugto at salaysay na din niya ang naisama sa hindi mabilang na libro at publikasyon. Hindi naman daw talaga siya nagsususlat para sa isang partikular na proyekto. Nagkakataon lamang na ang mga sulatin niya ay tumutugma sa mga paksa ng isang koleksyon. Ilan dito ay mga sulatin ukol sa pampulitikang pamamaslang at pagkawala at pagsusulong ng karapatang pagkababaihan bilang isang peminista. Ganoon man, “Hindi ko maangkin ang pagiging writer, hindi nga ako mahusay sa grammar e,” tatawa-tawang sabi niya.

Higit na nakapokus ngayon si Roselle sa “spoken words” o iyong mga sulating diretsong itinatanghal, gaya ng isang monologo. Ang ganitong estilo kung saan litaw na litaw ang personalidad at boses ng manunulat sa kanyang akda ang nagging pagkakakilanlan ni Roselle bilang “manunulat”, ayon sa isang review ng kaibigan tungkol sa kaniyang mga akda.

Visual artist
Visual arts ang major nang makapasok sa Philippine High School for the Arts (PHSA) sa Makiling si Roselle kung saan siya nagtapos. “Pero mas magaling kasi sa akin ang matanda kong kapatid sa visual arts. I will be living under his shadow. No way! Kaya lumipat ako sa Theater Arts,” kwento niya.

“Pero may kamay ako,” pagtatanggol niya sa sarili. Marami na din siyang mga portrait sketch at drawing na na-i-exhibit. “Pero mas nakatutok ako ngayon sa mixed media art. Kandila nga ang medium kong pinag-e-eksperimentuhan ngayon, e.”

Ang pagpapaunlad niya sa pagbuo ng mga larawan sa pamamagitan ng mga patak ng kandila sa papel ang kaniya ngayong tinutuloy-tuloy. Kailan lang ay naisama ang kanyang mga likha sa kandila sa isang exhibit gamit ang isang pseudonym. “Nililinis ko pa ang technique na ito. Makalat kasi ang kandila at hindi mo makokontrol ang bakas nito kapag nagmantika sa papel.”

Malikhain at maparaan: sa katotohanan, aksidente ang paggamit niya ng kandila na dulot lang ng pagkaubos ng kaniyang oil pastels minsang may ginagawa siyang proyekto, pag-amin niya. Sa panghihinayang na bumili pa dahil may kamahalan ang presyo, naghanap na lang daw siya ng kung anong meron sa bahay para makapagpatuloy.

Artista panteatro
“Hinasa ako ng Makiling para maging all-around theater person: stag manager, production designer, artista, direktor, lahat na. Papalit-palit kasi ng guro ang theater arts noon, sobrang gulo kaya kailangan kong turuan ang sarili ko,” ani Roselle.

Muling nabuhay ang Dulaang Sipat-Lawin, grupong panteatro na namatay dahil walang nag-aasikaso, sa PHSA sa pangunguna niya. Sa kaniyang ika-apat na taon noon, siya na ang inaasahan ng mga mas bata sa kaniya sa mga arala at gawaing panteatro.

“Theater arts talaga ang kurso ko pagpasok sa UP. Kaso, sinisigawan ako ng mga direktor. Sabi ko “Bakit ako sisigawan nito? Alam ko na tinuturo nito. Taga-Makiling kaya ako.” Walang pagpapanggap, inamin ni Roselle na ganoon daw talaga silang taga-Makiling, lumolobo ang ego. “Kaya lumipat ako sa art studies”

Pero ngayon, may kaunting lungkot siya dahil hindi na niya nagagawa ng una niyang pag-ibig, ang pagtatanghal. Ang pinakahuli niyang produksyon ay ang “Vagina Monologue” na ginawa sa UP. Umakto siyang musical scorer, production designer at direktor. Umani ng papuri ang dula at matindi ang paghiling ng tao na muli itong ipalabas ngunit dahil limitado ng karapatang-ari ang dula ay hindi na nasundan pa.

Mananayaw
Limang taong gulang pa lamang, puspos na sa ballet training at jazz lessons si Roselle. “Pero dahil majobesse (gay lingo para sa mga mataba) ako, kahit mas magaling ako sa ibang bata, hindi ko na tinuloy yun,” natatawa niyang pag-alala.

Sa Makiling, tinaguriang The Street Dancer si Roselle ng kanyang mga kasama. Siya rin ang Janet Jackson ng kanilang batch. At nang tumuntong sa kolehiyo, siya ang nag-iisa at pinakamahusay na aktibista-choreographer ng Alaysining Artist Collective.

Ngunit mas sa teatro ang pagpapakahusay ni Roselle sa pagsasayaw - mga pagkilos, tila sayaw, tila pag-arte, malaya at aral na ekspresyon ng isang pagtatanghal. Matapos itong sumikat, na noon ay mga ehersisyong panteatro lamang sa Makiling, ginagamit na ito ng marami at lumaganap. “Tawag namin doon ay movement theater,” sabi niya.

Mang-aawit
Sa isang okasyong idinaos para sa mga kaanak ng mga politikal na pinaslang at dinukot, biglaang hiniling na umawit si Roselle. Bagamat nagkamali sa mga letra, hindi magkamayaw sa natanggap na papuri si Roselle pagkatapos.

Pagkababa niya sa entablado ay isang ginang ang lumapit sa kaniya at sinabing “Ang mga awit na katulad niyan at ang paraan mo ng pagkanta, iyang ang nagpapalakas ng loob ko.” Ang ginang ay si Editha Burgos, ina ng nawawalang si Jonas Burgos, na mula noon ay naging kaibigan na ni Roselle.

“Dito talaga, dito talaga ako magaling, kaya kong angkinin,” pagbibigay-diin niya na may kasama pang dutdot sa hangin ng hintuturo. “Pero parang over acting naman ang iba kapag nilalarawan yung pagkanta ko. Maganda ba talaga ang boses ko?” sabay bawi.

Isang tanong na sinagot din niya ng sarili hinuha: kung kumakanta daw siya hindi niya mapigilang ibuhos ang lahat ng emosyon – bunga na din siguro ng pagsasanay sa teatro – at umiyak o tumawa o buong pusong kumanta.

“Pero hindi ko makakalimutan ang pagkanta noon kasama ang dating banda ko sa UP Fair, 1998. Pagkatapos ng una naming kanta ay kumapal ng sobra ang tao at pagkatapos namin ay naghihiyawan sila ng "more".” Pagkatapos daw ng gabing iyon ay binaha siya ng imbitasyon para gumawa ng album o pumirma ng kontrata sa ibang banda.

“Tinanggihan ko. Hindi ko kaya ang banda.” Mas naniniwala si Roselle na ang pagkanta niya ay hindi para maging popular kung hindi para makalikha ng tinatawag niyang "impact".

At iba pa
Sa kabila ng mayamang talento, nakakaramdam pa rin ng inseguridad sa sarili si Roselle. “Wala kasi akong ma-claim na expertise, lahat kasi gusto kong gawin.”

Sa kabila nito, wala pa rin siyang preno sa paghahanap ng iba pang gagawin. At ngayon, nahuhumaling si Roselle sa pag-aaral ng mga teorya sa Physics at ang aplikasyon nito sa pag-aaral ng mga likhang sining at teoryang sosyolohikal sa agham panlipunan.

Mukha bang malabo. Maari, pero para sa kaniya ay isa na naman itong walang takot na pagtuklas.